Η Βενετία, η «Πλωτή Πόλη» της Αδριατικής, αποτελεί πέρα από κάθε αμφιβολία ένα θαύμα της ανθρώπινης εφευρετικότητας και έχει γοητεύσει ιστορικούς και μηχανικούς εδώ και αιώνες. Τα ελικοειδή κανάλια, τα παλάτια, οι περίτεχνες γέφυρες και η ανθεκτικότητά της να επιβιώνει παρά τις αντιξοότητες σε ένα υδάτινο τοπίο δεν μπορούν παρά να μας κάνουν να αναρωτιόμαστε: πώς δημιουργήθηκε αυτός ο θαυμαστή πόλη και πώς καταφέρνει να επιβιώνει αλώβητη μέχρι σήμερα;
Οι απαρχές της Βενετίας μας πηγαίνουν πίσω, στην εποχή της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Εκείνο τον καιρό, η λιμνοθάλασσα περιλάμβανε μόνο μια σειρά από βαλτώδεις νησίδες που φαινόταν αφιλόξενες, ενώ οι συνεχείς πλημμύρες και η έλλειψη γλυκού νερού δυσχέραιναν ακόμα περισσότερο την κατάσταση. Ωστόσο, από τον 5ο αιώνα μ.Χ. κάτοικοι από την ενδοχώρα του Βένετο, στην προσπάθειά τους να βρουν ασφαλές καταφύγιο από τις επιδρομές των βαρβαρικών φυλών, όπως οι Ούνοι, οι Γότθοι και οι Λομβαρδοί που είχαν κατακλύσει την Ιταλία, άρχισαν να εγκαθίστανται στα νησάκια της βενετσιάνικης «Łaguna». Η παράδοση τοποθετεί την ίδρυση της πόλης στις 25 Μαρτίου του έτους 421 (οπότε τον Μάρτιο του 2026 έκλεισε 1.605 χρόνια ζωής).
Οι πρώτοι άποικοι, στην προσπάθειά τους να δημιουργήσουν ένα νέο είδος οικισμού που θα μπορούσε να επιβιώσει σε ένα τέτοιο περιβάλλον, είχαν μια ιδέα που αποδείχθηκε ιδιοφυής: τοποθέτησαν ξύλινους πασσάλους βαθιά μέσα στο μαλακό, λασπώδες έδαφος, δημιουργώντας σταθερά θεμέλια για να χτίσουν τα σπίτια και τα δημόσια κτήριά τους. Έτσι, η Βενετία – ένα «ανάποδο δάσος» όπως λέγεται – είναι χτισμένη πάνω σε εκατομμύρια ξύλινους πασσάλους, κατασκευασμένους από ξύλο λεύκας, βελανιδιάς, πεύκου, ελάτου και φτελιάς. Οι πάσσαλοι έχουν μήκος που κυμαίνεται από 3,5 μέτρα έως λιγότερο από 1 μέτρο και είναι χωμένοι όσο το δυνατόν πιο βαθιά στον βυθό της λιμνοθάλασσας, φτάνοντας στο σκληρό στρώμα συμπιεσμένης αργίλου που βρίσκεται κάτω από τα επιφανειακά, μαλακότερα στρώματα άμμου και λάσπης.
Το συναρπαστικό του πράγματος είναι ότι το ξύλο δεν σαπίζει, καθώς βρίσκεται σε βάθος όπου επικρατούν συνθήκες μειωμένου οξυγόνου, ενώ με το πέρασμα του χρόνου σκληραίνει ακόμα περισσότερο και μετατρέπεται σε πέτρα, λόγω της συνεχούς ροής νερού πλούσιου σε μέταλλα τριγύρω του.
Κάτω από κάθε κτίσμα τοποθετούνταν συνήθως εννέα πάσσαλοι ανά τετραγωνικό μέτρο σε σπειροειδή διάταξη. Στη συνέχεια, οι κεφαλές τους πριονίζονταν ώστε να αποκτήσουν ομαλή επιφάνεια, η οποία βρισκόταν κάτω από τη στάθμη της θάλασσας, και επάνω της τοποθετούνταν εγκάρσιες ξύλινες κατασκευές – είτε zatteroni (σανίδες) είτε madieri (δοκοί). Στην περίπτωση των καμπαναριών, αυτοί οι δοκοί ή οι σανίδες είχαν πάχος έως και 50 εκατοστά, ενώ για τα άλλα κτήρια ήταν 20 εκατοστά ή και λιγότερο.
Πάνω σε αυτά τα ξύλινα θεμέλια, οι εργάτες τοποθετούσαν ένα στρώμα ασβεστόλιθου, το οποίο χρησίμευσε ως σταθερή βάση για την υπερκείμενη κατασκευή και προστάτευε τους ξύλινους πασσάλους από τη διαβρωτική δράση του θαλασσινού νερού. Το κυρίως τμήμα του κτηρίου ήταν κατασκευασμένο από τούβλα, ενώ για την περαιτέρω προστασία της κατασκευής από τη διάβρωση τα κάτω τμήματα των κτηρίων, όπως και οι προσόψεις που έβλεπαν προς τη θάλασσα, συχνά επενδύονταν με ένα πυκνό είδος ασβεστόλιθου, γνωστό ως πέτρα της Ίστριας, ιδιαίτερα ανθεκτικό στο θαλάσσιο περιβάλλον και στις καιρικές συνθήκες. Τέλος, ορισμένα από τα πιο πολυτελή κτίρια διακοσμούνταν με μάρμαρο. Αυτό γινόταν συνήθως στα ανώτερα τμήματα των κτηρίων, όπου ήταν λιγότερο πιθανό να έρθει σε επαφή με το αλμυρό νερό που θα το κατέστρεφε.
Με αυτή την συναρπαστική και άκρως ανθεκτική τεχνική, η πόλη έχει αντέξει για τόσους αιώνες. Κανείς δεν γνωρίζει με ακρίβεια πόσα εκατομμύρια πάσσαλοι βρίσκονται κάτω από την πόλη, αλλά μόνο στα θεμέλια της γέφυρας του Ριάλτο υπάρχουν 14.000 ξύλινοι πάσσαλοι τοποθετημένοι σε πυκνή διάταξη, ενώ κάτω από τη Βασιλική του Αγίου Μάρκου (που χτίστηκε τον 9ο αιώνα) υπάρχουν 10.000 δρύινοι πάσσαλοι.
Ωστόσο, οι προκλήσεις που αντιμετωπίζει αυτό το ιδιότυπο θαλάσσιο περιβάλλον δεν είναι αμελητέες. Με την πάροδο των χρόνων, η Βενετία βυθίζεται λόγω της σταθερής ανόδου της στάθμης της θάλασσας, η οποία είναι 1,8 μέτρα υψηλότερη από ό,τι πριν από 1600 χρόνια. Επιπλέον, καθώς η βιομηχανική δραστηριότητα και η άντληση νερού από τον υδροφόρο ορίζοντα κάτω από την πόλη έχουν αυξηθεί, η βύθιση και η διάβρωση γύρω από τη λιμνοθάλασσα έχουν φτάσει σε επικίνδυνα επίπεδα.
Για την αντιμετώπιση αυτής της επικίνδυνης κατάστασης, η ιταλική κυβέρνηση ξεκίνησε το 2001 ένα σχέδιο με την ονομασία «Project MoSE» (Modulo Sperimentale Elettromeccanico ή Πειραματικό Ηλεκτρομηχανικό Μοντέλο στα ελληνικά). Στο πλαίσιο του έργου, κατασκευάστηκαν 78 αρθρωτές χαλύβδινες πύλες, οι οποίες τοποθετήθηκαν στις εισόδους της λιμνοθάλασσας στο Λίντο, το Μαλαμόκο και την Κιότζια. Οι πύλες παραμένουν κρυμμένες όταν δεν χρησιμοποιούνται και ακουμπούν στον βυθό. Όταν προβλέπεται ότι η παλίρροια θα είναι αρκετά υψηλή ώστε να προκαλέσει πλημμύρα, διοχετεύεται πεπιεσμένος αέρας μέσα στις πύλες, ο οποίος ωθεί το νερό έξω από αυτές. Με τον τρόπο αυτό οι πύλες, που έχουν πάχος πέντε μέτρα και έκταση 600 τετραγωνικά μέτρα, ανυψώνονται από τη θάλασσα.
Αν και πιστεύεται ότι το σύστημα παρέχει αξιόπιστη προστασία για άνοδο της στάθμης του νερού μέχρι και τρία μέτρα, οι πρόσφατες καταιγίδες και πλημμύρες απέδειξαν ότι η κλιματική αλλαγή δεν γνωρίζει όρια. Επίσης, πέρα από το υψηλό κόστος ενεργοποίησης που αγγίζει τα 300.000 ευρώ περίπου, το MoSE δέχεται κριτική τόσο για τις δαπανηρές εργασίες συντήρησής του όσο και για τις περιβαλλοντικές του επιπτώσεις.
Δείτε αυτό το ενδιαφέρον ρεπορτάζ για το σχέδιο MoSE:
Πέρα από το ζήτημα των πλημμυρών, η Βενετία βρίσκεται σήμερα αντιμέτωπη με το οξύ πρόβλημα του υπερτουρισμού, που απειλεί να καταστρέψει τη μοναδική πολιτιστική της ταυτότητα. Υπολογίζεται ότι κάθε χρόνο επισκέπτονται την πόλη πάνω από 30 εκατομμύρια τουρίστες! Όπως είναι φυσικό, τα πλήθη προκαλούν κυκλοφοριακή συμφόρηση στους δρόμους και φθείρουν τις ευπαθείς υποδομές. Μεγάλο πρόβλημα δημιουργούν και τα κρουαζιερόπλοια, τα οποία ρυπαίνουν και επιβαρύνουν περιβαλλοντικά τη λιμνοθάλασσα. Για να αντιμετωπίσουν αυτή την κατάσταση, οι αρχές της πόλης έχει θεσπίσει εισιτήριο εισόδου ύψους 5–10 ευρώ για τους ημερήσιους επισκέπτες και έχουν απαγορεύσει την είσοδο μεγάλων κρουαζιερόπλοιων στην κεντρική λιμνοθάλασσα.
