Σαμαρκάνδη: η γαλάζια πρωτεύουσα του θρυλικού Ταμερλάνου

Σαμαρκάνδη: η γαλάζια πρωτεύουσα του θρυλικού Ταμερλάνου

Στο νοτιοανατολικό Ουζμπεκιστάν, στην κοιλάδα του ποταμού Ζαραφσάν, βρίσκεται μια πόλη που κατέχει το προνόμιο να ανήκει στους αρχαιότερους συνεχόμενα κατοικημένους οικισμούς στην κεντρική Ασία. Είναι η Σαμαρκάνδη, μία από τις σημαντικότερες πόλεις στο Δρόμο του Μεταξιού, την κύρια οδό που συνέδεε την Ευρώπη και την Κίνα, σπουδαίο εμπορικό κέντρο και χωνευτήρι λαών και πολιτισμών.

Χάρτης του Ουζμπεκιστάν (πηγή: maps.com)
Χάρτης του Ουζμπεκιστάν (πηγή: maps.com)

1. Πέρσες, Έλληνες, Τούρκοι και Άραβες

Αν και τα πρώτα ίχνη ανθρώπινης δραστηριότητας στην περιοχή τοποθετούνται ήδη στην ύστερη Παλαιολιθική εποχή, η Σαμαρκάνδη θεωρείται ότι ιδρύθηκε γύρω στο 700 π.Χ. με το όνομα Αφρασιάμπ. Την εποχή της δυναστείας των Αχαιμενιδών στην Περσική Αυτοκρατορία ήταν πρωτεύουσα της σατραπείας της Σογδιανής, ενώ το 329 π.Χ. κατακτήθηκε από τον Αλέξανδρο, ο οποίος εξελλήνισε το όνομά της σε Μαράκανδα.

Οι έμποροι της Σογδιανής ήταν φημισμένοι ήδη από την αρχαιότητα. Όπως αναφέρουν κινεζικές πηγές του 3ου και 4ου αιώνα μ.Χ., έμποροι από τη Σαμαρκάνδη είχαν δημιουργήσει εμπορικούς σταθμούς και δίκτυα που έφταναν μέχρι την Κίνα, διακινώντας πολύτιμα μέταλλα, μπαχαρικά και υφάσματα. Αντίστοιχα εμπορικά δίκτυα είχαν δημιουργήσει τόσο στους δρόμους προς την Ινδία όσο και δυτικά προς το Βυζάντιο. Έτσι, η Σαμαρκάνδη εξελίχθηκε σε ένα από τα σημαντικότερα εμπορικά σταυροδρόμια της κεντρικής Ασίας.

Η Σαμαρκάνδη από ψηλά (πηγή: ca.araratour.com)
Η Σαμαρκάνδη από ψηλά (πηγή: ca.araratour.com)

ΠΡΟΤΑΣΗ: Αν είστε απ’ αυτούς που σας γοήτευαν οι γεωγραφικοί πονοκέφαλοι, είτε από εκείνους που δεν εκτίμησαν τη Γεωγραφία ποτέ όσο της άξιζε, τότε θα λατρέψετε το βιβλίο Γεωγραφία για εντελώς Αγεωγραφήτους. Θα το βρείτε  εδώ!

Η πόλη κυβερνήθηκε από διάφορα τουρκικά φύλα μέχρι τις αρχές του 8ου αιώνα. Αρχαιολογικά ευρήματα αλλά και γραπτές πηγές αποκαλύπτουν μια πολύπλοκη μεσαιωνική κοινωνία, στην οποία συνυπήρχαν δύο βασικές θρησκείες: ο χριστιανισμός και ο ζωροαστρισμός, χωρίς να λείπουν ωστόσο η λατρεία του βουδισμού και επιρροές από τον ινδουισμό και διάφορες θεότητες της κεντρικής Ασίας. Μετά την κατάκτησή της από τους Άραβες τον 8ο αιώνα, η Σαμαρκάνδη και άλλες πόλεις της ευρύτερης περιοχής εξισλαμίστηκαν σε μεγάλο βαθμό και εξελίχθηκαν σε σημαντικά πνευματικά κέντρα του Ισλάμ, ενώ πέρασαν διαδοχικά από την κυριαρχία των Σαμανιδών Περσών, των Καραχανιδών και των Σελτζούκων Τούρκων.

Τοιχογραφία του 7ου αιώνα που σώζεται σε οικία της Αφρασιάμπ, όπου εικονίζονται ξένοι πρεσβευτές στην αυλή του βασιλιά Βαρκουμάν (πηγή: Wikimedia Commons)
Τοιχογραφία του 7ου αιώνα που σώζεται σε οικία της Αφρασιάμπ, όπου εικονίζονται ξένοι πρεσβευτές στην αυλή του βασιλιά Βαρκουμάν (πηγή: Wikimedia Commons)

2. Οι Μογγόλοι επελαύνουν!

Το 1220 η Σαμαρκάνδη έπεσε θύμα της διαβόητης στρατιάς των Μογγόλων του Τζένγκις Χαν και καταστράφηκε σχεδόν ολοσχερώς. Αν και χρειάστηκαν αρκετές δεκαετίες για να καταφέρει να ανακάμψει από τις μογγολικές επιδρομές, ο Μάρκο Πόλο που την επισκέφτηκε στα τέλη του 13ου αιώνα την περιγράφει ως «μια πολύ μεγάλη και θαυμαστή πόλη». Αντίστοιχο θαυμασμό εκφράζει στο έργο του και ο Μαροκινός περιηγητής Ιμπν Μπατούτα που επισκέφτηκε την πόλη το 1333: την περιγράφει ως «μία από τις μεγαλύτερες και πιο εκλεπτυσμένες πόλεις, και η τελειότερη απ’ όλες στην ομορφιά».

Η Σαμαρκάνδη έζησε τη λαμπρότερη φάση της μετά το 1370, όταν ο Μογγόλος κατακτητής Τιμούρ-ι-Λενγκ, ο θρυλικός Ταμερλάνος, αποφάσισε να την κάνει πρωτεύουσα της αυτοκρατορίας του, ενός αχανούς κράτους που εκτεινόταν από την Ινδία μέχρι τη Μικρά Ασία. Ο Τιμούρ προσκάλεσε σπουδαίους τεχνίτες για να ανοικοδομήσουν την πόλη σχεδόν εκ θεμελίων, ενώ συχνά παρενέβαινε στα κατασκευαστικά έργα, αναγκάζοντας τους τεχνίτες να ξαναχτίσουν κτήρια που δεν τον ικανοποιούσαν. Η πόλη έζησε έναν οικοδομικό οργασμό για σχεδόν 35 χρόνια και απέκτησε λαμπρά αρχιτεκτονήματα και ισχυρά τείχη, ενώ ο πληθυσμός της άγγιξε τους 150.000 κατοίκους.

Έφιππος ανδριάντας του Ταμερλάνου στην Τασκένδη, πρωτεύουσα του Ουζμπεκιστάν (φωτ. falco/pixabay)
Έφιππος ανδριάντας του Ταμερλάνου στην Τασκένδη, πρωτεύουσα του Ουζμπεκιστάν (φωτ. falco/pixabay)
Παράσταση με τον Ταμερλάνο κατά τη διάρκεια γιορτής στους κήπους της Σαμαρκάνδης (πηγή: Wikimedia Commons)
Παράσταση με τον Ταμερλάνο κατά τη διάρκεια γιορτής στους κήπους της Σαμαρκάνδης (πηγή: Wikimedia Commons)

Η ακμή της Σαμαρκάνδης συνεχίστηκε και στην εποχή του εγγονού του Ταμερλάνου Ούλουγκ Μπεγκ, ο οποίος, εκτός από κυβερνήτης της πόλης μέχρι το 1449, ήταν και αστρονόμος, μαθηματικός και γενικά προστάτης των επιστημών και των τεχνών. Ο Ούλουγκ Μπεγκ κατασκεύασε ένα λαμπρό ιεροδιδασκαλείο (madrasah ή στα ελληνικά μεντρεσές), όπου δίδαξαν σπουδαίοι αστρονόμοι και μαθηματικοί του μουσουλμανικού κόσμου, καθώς και ένα μεγάλο αστεροσκοπείο που φέρει το όνομά του.

Το Ρετζιστάν, η καρδιά της παλιάς πόλης της Σαμαρκάνδης, με τους τρεις μεντρεσέδες: του Ούλουγκ Μπεγκ, του Σερντάρ και τον Τίλλα-Κάρι (πηγή: Wikimedia Commons)
Το Ρετζιστάν, η καρδιά της παλιάς πόλης της Σαμαρκάνδης, με τους τρεις μεντρεσέδες: του Ούλουγκ Μπεγκ, του Σερντάρ και τον Τίλλα-Κάρι (πηγή: Wikimedia Commons)

3. Παρακμή και αναγέννηση

Με την έναρξη του 16ου αιώνα η Σαμαρκάνδη καταλήφθηκε από νομάδες Ουζμπέκους και έγινε τμήμα του Χανάτου της Μπουχάρας. Οι κατοπινοί ηγεμόνες της πόλης έχτισαν περίλαμπρα οικοδομήματα, όπως τεμένη και μεντρεσέδες, τα οποία σώζονται μέχρι σήμερα. Ωστόσο, κατά τον 18ο αιώνα βίωσε μια έντονη παρακμή και για περίπου 50 χρόνια ήταν σχεδόν ακατοίκητη. Η αναγέννησή της ξεκίνησε γύρω στα μέσα του 19ου αιώνα, όταν έγινε επαρχιακή πρωτεύουσα στα πλαίσια της τσαρικής Ρωσίας, ενώ η κατασκευή σιδηροδρόμου διευκόλυνε την οικονομική της ανάκαμψη ως εμπορικού σταθμού. Το 1925 έγινε πρωτεύουσα της Σοβιετικής Σοσιαλιστικής Δημοκρατίας του Ουζμπεκιστάν, αλλά το 1930 η πρωτεύουσα μετακινήθηκε στην Τασκένδη.

Σήμερα η Σαμαρκάνδη είναι σημαντικό κέντρο μεταξουργίας και εμπορίας υφασμάτων, ενώ το ένδοξο παρελθόν της μαρτυρούν μερικά από τα ομορφότερα δείγματα ισλαμικής αρχιτεκτονικής. Ανάμεσα στα κορυφαία μνημεία της συγκαταλέγονται τα εξής:

  • Το Ρετζιστάν, η κεντρική πλατεία της μεσαιωνικής πόλης, που διαθέτει ένα από τα εντυπωσιακότερα αρχιτεκτονικά συμπλέγματα αποτελούμενο από τρεις μεντρεσέδες.
Ο μεντρεσές Τίλλα-Κάρι στο Ρετζιστάν (πηγή: Wikimedia Commons)
Ο μεντρεσές Τίλλα-Κάρι στο Ρετζιστάν (πηγή: Wikimedia Commons)
  • Το συγκρότημα Σαχ-ι-Ζίντα ή αλλιώς «Τάφος του Ζώντος Βασιλέως», μια νεκρόπολη που βρίσκεται πάνω στον τάφο του Κουσάμ ιμπν Αμπάς, εξαδέλφου του Προφήτη Μωάμεθ, ο οποίος έφερε το Ισλάμ στην περιοχή.
Η νεκρόπολη Σαχ-ι-Ζίντα (φωτ. Max Cortesi/atlasobscura)
Η νεκρόπολη Σαχ-ι-Ζίντα (φωτ. Max Cortesi/atlasobscura)
  • Το Γκουρ-ε Αμίρ, μαυσωλείο του Ταμερλάνου και ολόκληρης της δυναστείας των Τιμουριδών.
Το Γκουρ-ε Αμίρ (πηγή: Wikimedia Commons)
Το Γκουρ-ε Αμίρ (πηγή: Wikimedia Commons)
  • Το Τζαμί Μπίμπι-Χανίμ, το οποίο, σύμφωνα με τον θρύλο, χτίστηκε από τη σύζυγο του Ταμερλάνου όταν εκείνος έλειπε σε εκστρατεία. Ο αρχιτέκτονας την ερωτεύθηκε τρελά και αρνήθηκε να ολοκληρώσει το τζαμί αν δεν του έδινε ένα φιλί. Το φιλί άφησε σημάδι και ο εξοργισμένος Τιμούρ διέταξε να θανατωθούν και οι δύο.
Το Τζαμί Μπίμπι-Χανίμ (φωτ. LoggaWiggler/pixabay)
Το Τζαμί Μπίμπι-Χανίμ (φωτ. LoggaWiggler/pixabay)
  • Το Αστεροσκοπείο του Ούλουγκ Μπεγκ, το οποίο διαθέτει έναν τεράστιο εξάντα, ύψους τριών ορόφων, ένα από τα μεγαλύτερα αστρονομικά όργανα που κατασκευάστηκαν ποτέ.
Το Αστεροσκοπείο του Ούλουγκ Μπεγκ (πηγή: atlasobscura)
Το Αστεροσκοπείο του Ούλουγκ Μπεγκ (πηγή: atlasobscura)

Bonus Facts

  • Σήμερα η Σαμαρκάνδη είναι η τρίτη σε μέγεθος πόλη του Ουζμπεκιστάν με 530.000 κατοίκους, ενώ η μητροπολιτική της περιοχή αγγίζει τις 950.000 κατοίκους. Οι κάτοικοί της είναι κυρίως Τατζίκοι και μιλούν τατζικικά, μια γλώσσα περσικής καταγωγής.
  • Ένας θρύλος αναφέρει ότι κατά τη Μάχη του Ταλάς ανάμεσα σε Άραβες και Κινέζους το 751, το μυστικό της κατασκευής χαρτιού διέρρευσε από δύο Κινέζους αιχμαλώτους και οδήγησε στη δημιουργία στη Σαμαρκάνδη του πρώτου εργαστηρίου χαρτοποιίας σε μουσουλμανικό έδαφος. Από εκεί το χαρτί διαδόθηκε σε ολόκληρο τον ισλαμικό κόσμο και στη συνέχεια στην Ευρώπη.
  • Μέσα σε μια κατασκευή με πέντε θόλους σώζεται μια σαρκοφάγος 18 μέτρων, όπου η παράδοση λέει ότι βρίσκεται το λείψανο του προφήτη της Παλαιάς Διαθήκης Δανιήλ. Σύμφωνα με τον θρύλο ο Ταμερλάνος, μετά την κατάκτηση της Συρίας, μετέφερε στη Σαμαρκάνδη τη σορό του προφήτη για καλή τύχη. Μάλιστα, κυκλοφορούσε η φήμη ότι το νεκρό σώμα μεγάλωνε κατά 5 εκατοστά κάθε χρόνο! Βέβαια, αν κάτι τέτοιο ήταν αλήθεια, το σώμα του Δανιήλ θα έπρεπε σήμερα να έχει μήκος 125 αντί για 18 μέτρα…

Η Μερβ, άλλη μία σημαντική πόλη στον δρόμο του μεταξιού (στο σημερινό Τουρκμενιστάν) υπήρξε πιθανότητα η 3η μεγαλύτερη πόλη στον κόσμο στην ακμή της και παρολαυτά τη γνωρίζει πολύ λίγος κόσμος. Δεν είναι λίγο κρίμα; Ανακαλύψτε τη Μερβ στον σύνδεσμο.

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ